Program wsparcia młodej polskiej diaspory



Program wsparcia młodej polskiej diaspory

(Zarys)

(Opublikowane w: Seminarium PAU – Patriotyzm wczoraj i dziś IX. - Kraków  2011, s. 101-107 )

Granice mojego języka oznaczają granice mojego świata

                               Ludwig Wittgenstein (1889-1951)

 

Do kilkunastu milionów osób o polskich korzeniach żyjących (nieraz od pokoleń) poza granicami Polski dołączyły w okresie poakcesyjnym około 2 miliony Polaków, głównie osób młodych, dobrze wykształconych.  Znaczna ich część deklaruje zamiar pozostania na stałe w kraju osiedlenia lub rozważa taką możliwość. Wielu migrantów zakłada za granicą rodzinę, wielu emigruje z Polski wraz rodziną lub po uzyskaniu w kraju zamieszkania względnej stabilizacji sprowadza do siebie  rodzinę. Jednocześnie w ostatnich latach wzrasta liczba migrantów powrotnych oraz wielokrotnych. Można ostrożnie szacować, że  w polskich rodzinach poza granicami kraju urodziło się bądź urodzi w ciągu kilkunastu najbliższych lat  kilkaset tysięcy dzieci. Dzieciom tym należy zapewnić prawidłowy rozwój w warunkach życia w dwu językach, w dwu kulturach, uświadomić, że znajomość języka i kultury ojczystej rodziców nie jest obciążeniem, lecz bogactwem sprzyjającym rozwojowi intelektualnemu dziecka, warunkiem budowania jego tożsamości wolnej od kompleksów „obcego”, „gorszego”. Wychowanie dzieci diaspory w duchu wielokulturowości leży zarówno w interesie Polski jak i kraju osiedlenia migrantów. Akulturacja młodego pokolenia Polaków zamieszkałych poza granicami Polski nie powinna jednak oznaczać asymilacji, utraty więzi z kulturą i językiem rodziców, ani marginalizacji, czyli znalezienia się w sytuacji odrzucenia przez społeczność kraju zamieszkania, przy jednoczesnym odcięciu się od własnych korzeni  i związków z krajem i kulturą kraju pochodzenia. Grozi to bowiem wykorzenieniem, rozchwianiem więzi rodzinnych, zaburzeniami tożsamości owocującymi społecznym niedostosowaniem młodego człowieka. Należy pamiętać, że pierwotna socjalizacja czyli enkulturacja – przyswojenie przez dziecko systemu wartości i podstawowych norm zachowań społecznych – dokonuje się w domu rodzinnym. Ten wyniesiony z domu wzorzec zachowań staje się  podstawą wtórnej socjalizacji -  procesu dostosowania się do norm i systemu wartości społeczeństwa.

 

Liczby mówią za siebie. Stajemy jako społeczeństwo, jako państwo wobec ogromnego wyzwania jakim jest przyszłość młodego pokolenia Polaków osiadłych za granicą. Sprowadza się ono do prostego pytania: czy pozwolimy, aby dzieci naszych rodaków dołączyły do sfrustrowanych i bezdomnych kulturowo grup młodzieży, które podpalają  samochody i rabują sklepy na przedmieściach Londynu, Paryża czy Berlina, czy też chcemy i możemy pomóc ich wychować na twórczych obywateli zjednoczonej Europy, globalizującego się świata?

Konieczne jest opracowanie kompleksowego programu działania w tym względzie, mającego na celu zachowanie przez nich silnego poczucia identyczności kulturowej  i własnej wartości, chroniących przed patologią. Odwołując się do Uchwały Polskiej Akademii Umiejętności w sprawie wsparcia dla nowej polskiej diaspory, proponujemy zarys takiego programu. Program winien, naszym zdaniem, dotyczyć przede wszystkim nauczania języka i kultury polskiej polskich dzieci za granicą, ale także pracy z młodzieżą oraz pomocy rodzicom.

Nauczanie języka i kultury polskiej dzieci diaspory.

 

Nauka języka ojczystego (tak w ramach systemu szkolnictwa danego kraju, jak i w szkołach społecznych) winna służyć nie tylko opanowaniu przez dziecko języka polskiego, lecz stwarzać uczniom możliwość rozwijania ich wielokulturowej tożsamości. Również dzieci i młodzież pokoleń dawniejszych fal emigracji winny mieć dostęp do nauki języka i kultury kraju pochodzenia ich przodków. Wiedza o kraju pochodzenia rodziców, znajomość jego kultury jest ważnym czynnikiem zachowania więzi międzypokoleniowej, daje jednocześnie możliwość refleksji nad własną tożsamością, sprzyja rozwijaniu wielokulturowej kompetencji dziecka. Jest dziś wiedzą udowodnioną, że wychowanie w warunkach dwujęzyczności, dwukulturowości sprzyja kognitywnemu rozwojowi dziecka, rozwija jego kreatywność, ułatwia także opanowanie kolejnych języków.  Nauczanie języka i kultury polskiej winno służyć także rozwijaniu kreatywności dziecka.

 

Wiedza o polskiej kulturze, zarówno tej wysokiej jak i popularnej, znajomość języka  winny być ukazane dziecku  jako bogactwo, cenna inwestycja w jego przyszłość, jako szansa na osiągnięcie w życiu sukcesu w wielojęzycznej i wielokulturowej Europie, w coraz bardziej zglobalizowanym świecie. Świadomość wartości wyniesionej z domu kultury winna stać się  pomocą w budowaniu poczucia bezpieczeństwa i własnej wartości młodego człowieka, czyniąc go jednocześnie otwartym na inne kultury, inne systemy wartości, inne wzorce społecznych zachowań. Przyswojona w dzieciństwie dwujęzyczność, obracanie się od pierwszych lat życia w kręgu dwu kultur, owocuje dostrzeganiem różnorodności świata, czyni świat bogatszym w porównaniu z dziećmi monolingwalnymi.

 

Opracowany w Ministerstwie Edukacji Narodowej projekt programu nauczania polskich dzieci za granicą stanowi dobrą podstawę i pomoc do pracy nauczyciela (z punktu widzenia ucznia zamieszkałego na stałe poza Polską być może zbyt duży nacisk położono na geografię, pogłębiona winna być informacja o najnowszej historii Polski, warto byłoby dodać segment poświęcony historii polskich emigracji). Problem polega na tym, w jakim stopniu program ten uda się wdrożyć. Wdrożenie programu nauczania będzie wymagało intensywnej współpracy z środowiskami polonijnymi,  nauczycielami za granicą, placówkami dyplomatycznymi. 

 

Zdefiniować należy podstawowe cele, jakim służyć ma nauczanie języka polskiego. Można wymienić co najmniej trzy:

 

Umożliwienie dziecku poznania języka i kultury polskiej, jako tworzywa w procesie konstruowania wielokulturowej tożsamości , otwartej zarówno na kraj pochodzenia, jak i na kraj osiedlenia.

Aktywne wspieranie integracji (ale nie asymilacji) w kraju zamieszkania, by zapobiec marginalizacji migrantów i zamykania się w etnicznych enklawach.

Dostarczenie narzędzia umożliwiającego dzieciom – reemigrantom powrót do Polski. Dla wielu z nich powrót  z rodzicami do ojczyzny rodziców nie jest powrotem, lecz emigracją, pożegnaniem z ich ojczyzną. Jest często przeżyciem traumatycznym. Niezbędne jest zapewnienie tym dzieciom pomocy psychologicznej, także pomocy w uzupełnieniu wiedzy wymaganej w polskiej szkole. W tym celu potrzebne jest zapoznanie obecnie pracujących w szkole nauczycieli z wiedzą z zakresu psychologii kulturowej, problematyką trudności reakulturacyjnych, stresu kulturowego, szoku kulturowego oraz sposobami pomocy uczniom, którzy  przeżywają takie trudności. Wiedza taka musi też stanowić element kształcenia osób przygotowujących się do zawodu nauczyciela. Podobnymi kompetencjami muszą dysponować psychologowie pracujących w poradniach wychowanwczo-zawodowych. W chwili obecnej wiedzy takiej ani przyszli nauczyciele, ani psychologowie nie otrzymują.

Praca z młodzieżą

Okres dojrzewania jest kluczowy dla kształtowania się osobowości człowieka, w tym jego tożsamości narodowej. Warto zauważyć, że obserwuje się rosnące zainteresowanie studentów polskiego pochodzenia, językiem i kultura polską. Niezbędne jest przygotowanie rozbudowanego programu pracy z młodzieżą polonijną (niektóre z poniższych postulatów są już realizowane w ograniczonym zakresie).

Organizowane w Polsce obozów młodzieżowych (tu: rola harcerstwa)

Rozbudowa systemu stypendialnego dla młodzieży polonijnej, w tym z krajów Unii Europejskiej

Stymulowanie rozwoju młodzieżowych organizacji polonijnych

Zorganizowanie letniej „szkoły liderów” wychowującej przyszłych animatorów życia polonijnej młodzieży w kraju osiedlenia

Przygotowanie serii sponsorowanych wizyt ludzi kultury i nauki, adresowanych do młodzieży polonijnej

Tworzenie portali społecznościowych i  internetowych forów dyskusyjnych dla tej młodzieży, prowadzonych przez wykwalifikowanych moderatorów. Pozwoliłyby one na dzielenie się doświadczeniami, uzyskiwanie wsparcia i radzenia sobie z samotnością, szczególnie dokuczliwą w pierwszym okresie pobytu za granicą, gdy nowe środowisko nie zostało jeszcze „oswojone”.

 

 

Edukacja rodziców

Konieczna jest praca nie tylko z dziećmi, ale także z ich rodzicami. Na rodzicu spoczywa odpowiedzialność za nauczenie dziecka swego języka ojczystego. Na nich też w głównej mierze spoczywa obowiązek przygotowania dziecka do życia w społeczeństwie wielokulturowym.

Ważne jest przygotowanie obu pokoleń do odnalezienia swego miejsca w nowym otoczeniu, przy twórczym wykorzystaniu dziedzictwa kultury ojczystej. Praca taka, zmierzająca do niwelowania kompleksów kulturowych, będzie przeciwdziałać konfliktom międzypokoleniowym, typowym dla rodzin migracyjnych. Ułatwi także ukształtowanie u młodzieży polskiego pochodzenia poczucia własnej wartości, poprzez umiejętne łączenie wartości i kodów  kultury rodzimej oraz kultury społeczeństwa przyjmującego. 

Konieczne jest podjęcie przez władze państwowe i organizacje pozarządowe we współpracy z organizacjami polonijnymi działań wspomagających rodziców w rozwiązywaniu ich problemów wychowawczych.

Uświadomienie rodzicom wartości wychowania dzieci w duchu wielojęzyczności i wielokulturowości.

Przekonanie, że pracę nad zachowaniem przez dziecko języka ojczystego rodziców trzeba zaczynać od pierwszych dni życia dziecka. W wypadku rodzin mieszanych oznacza to

konsekwentne stosowanie zasady: każde z rodziców rozmawia z dzieckiem w swoim języku ojczystym. Rozwiązanie takie traktowane jest przez psychologów jako najtrafniejsze.

Nauczenie rodziców radzenia sobie z kompleksem „inności” dziecka.

Pomoc  w budowaniu kapitału społecznego w środowiskach polonijnych (sieci migracyjne).

 

W celu realizacji tych zadań potrzebne jest stworzenie rodzicom dostępu do informacji pomagających rozwiązywać problemy w ich relacjach z dziećmi , np. w postaci  możliwości  korzystania z porady psychologów kompetentnych w zakresie problemów akulturacji. 

 

Edukacja i pomoc nauczycielom języka polskiego za granicą

 

Obowiązkiem władz Rzeczypospolitej jest udzielenie istotnej pomocy nauczycielom języka polskiego, zarówno działającym w ramach miejscowego systemu szkolnictwa, jak i nauczycielom szkół społecznych. Kontynuowana musi być reforma szkolnictwa polonijnego, zmierzająca do wprowadzenia nowoczesnego i atrakcyjnego programu nauczania. Konieczne jest przy tym zachowanie pluralizmu form kształcenia oraz autonomii lokalnych szkół.

Niezbędne jest jasne wskazanie celów szkolnictwa dla dzieci polskich za granicą, a także środków do tych celów. Jako najważniejsze cele polskiej edukacji za granicą  można  wskazać:  

Współpraca ze szkołami ogólnymi w miejscu zamieszkania, do których dzieci migrantów uczęszczają na co dzień, w celu ułatwienia integracji z nowym otoczeniem. 

Kontynuowanie prac nad przygotowaniem nowoczesnych, atrakcyjnych i elastycznych programów nauczania (w tym programów nauczania języka polskiego jako obcego),   wykorzystujących najnowsze techniki audiowizualne i internetowe.

Zapewnienie polskim szkołom za granicą pomocy w zakresie wyposażenia w  pomoce dydaktyczne. 

Zbudowanie systemu kształcenia nauczycieli szkół polskich za granicą poprzez:

-Istniejący Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granica winien uzyskać daleko idące wsparcie, w tym finansowe. Byłoby celowe stworzenie przez OEPEG swojich przedstawicielstw w krajach o największych skupiskach Polonii.

Wspieranie na polskich uczelniach dwuletnich studiów magisterskich  (policencjackich) w zakresie nauczania języka polskiego jako obcego, a także otwieranie nowych studiów licencjackich, kształcących nauczycieli języka polskiego i kultury polskiej wiedzy o Polsce. Otwieranie kursów dokształcających dla czynnych nauczycieli polonijnych (kursów organizowanych zarówno w kraju jak i poza Polską w krajach o  licznych skupiskach Polonii).

Otwarcie na którejś polskiej uczelni studiów licencjackich oraz studiów podyplomowych dla przyszłych nauczycieli języka polskiego za granicą. (Projekt takich studiów przygotowany został w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej). Naturalnym zasobem kadrowych tego typu studiów pedagogicznych są młodzi emigranci o wykształceniu humanistycznym, od dłuższego czasu zamieszkali w danym kraju, znający jego język, kulturę i obyczaje.

Wprowadzenie na polskich uczelniach programów poświęconych komunikacji międzykulturowej. Programy te winny kształcić  przyszłych nauczycieli języka i kultury polskiej za granicą, ale także nauczycieli przygotowanych do pracy w krajowych szkołach z dziećmi reemigrantów oraz z dziećmi coraz liczniejszych w Polsce imigrantów.

Pomoc finansowa dla wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej w szkołach za granicą.

 

Programy badawcze

 

Konieczne jest rozpoznanie sytuacji młodej polskiej diaspory. Nie znamy nawet w przybliżeniu liczby dzieci polskiego pochodzenia żyjących poza granicami kraju, nie mówiąc już o prognozie rozrodczości diaspory. Niewiele wiemy o postawach rodziców wobec problemu dwujęzyczności. Niewystarczająco jest rozpoznany stan polskiego szkolnictwa za granicą.

Niezbędne jest przygotowanie projektów badawczych dotyczących:

a.  stanu polskiej oświaty w krajach o znaczących skupiskach polonijnych, w tym ustalenie procentu polskich dzieci będących poza systemem (?) nauczania języka polskiego (w Szwecji jest np. niemal połowa dzieci!).  

b.  postaw rodziców wobec problemu wychowania dzieci w duchu dwujęzyczności;

c. stosunku młodzieży w diasporze do języka i kultury polskiej, jej poczucia narodowego,jej zainteresowań Bez tego nie będzie możliwe dostosowanie przekazu kulturowego do tej grupy odbiorców.

d. przybliżonej (chociażby) liczby polskich dzieci mieszkających za granicą.

 

Rola mediów

 

Ważną rolę w wychowaniu polskiej młodzieży na emigracji winny spełniać media. Niezbędna jest tu  rewizja skierowanych do niej programów medialnych.

Konieczne jest przystosowanie do potrzeb młodego pokolenia programu TV Polonia oraz skierowanych do Polonii programów radiowych. Zapewnienie łatwego i bezpłatnego do nich dostępu.

Opracowanie przemyślanych, nienatrętnych programów edukacyjnych dla młodzieży, dzieci i ich rodziców.

Budowa systemu kształcenia on-line, zwłaszcza skierowanego do dzieci, których rodzice planują powrót do kraju. W tym  powołanie do życia internetowej szkoły języka polskiego i wiedzy o Polsce. Równie istotne jest dostarczanie wiedzy o bieżących sprawach  kraju, aby przyjazd/powrót do Polski nie się okazał się wizytą  w kraju de facto nieznanym ( co jest obecnie udziałem wielu studentów o polskich korzeniach przyjeżdżających na studia do Polski).

Wykorzystanie możliwości, jakie daje Internet (np. fora dyskusyjne, porady wychowawcze on-line, ale także gry edukacyjne)

Sprawy organizacyjne i finansowe

Władze państwowe winny wzmóc nacisk na realizację przez wszystkie kraje Unii Europejskiej (w tym niektóre landy niemieckie) dyrektywy unijnej z 1977 r. dotyczącej  nauczania języka ojczystego.

Powołanie przy Prezesie Rady Ministrów pełnomocnika do spraw polskiej diaspory, którego zadaniem byłaby koordynacja pracy  ministerstw, agend rządowych i organizacji pozarządowych działających n a rzecz Polonii zagranicznej.

 

Postulujemy powołanie przy Komisji Międzyministerialnej (MSZ, MSWiN, MEN)  grupy eksperckiej złożonej z: kierownika projektu „Podstaw programowych nauczania dla uczniów polskich za granicą”, psychologa  (psychologia  miedzykulturowa, psychologia rozwojowa), socjologa (socjologia migracji), kulturoznawcy (kulturoznawstwo międzykulturowe), językoznawcy (bilingwizm) oraz doświadczonych nauczycieli języka i kultury polskiej za granicą. Komisja ta miałaby za zadanie zarówno wytyczanie kierunków opisanych wcześniej działań, formułowanie szczegółowych zadań, jak i opiniowanie postępów w ich realizacji.

Studia polonistyczne i lektoraty języka polskiego są na zachodnioeuropejskich uniwersytetach w regresie, mimo wejścia Polski do Unii Europejskiej, mimo rosnącej liczby młodzieży zainteresowanej nauka języka polskiego. Środkiem zaradczym mogłoby być:

Sponsorowanie lektoratów języka polskiego na wybranych uniwersytetach

Stopniowe powoływanie katedr języka i kultury polskiej w krajach o największych skupiskach polonijnych.

 

Fundusze

Wprowadzenie w życie programu wsparcia dla tego szkolnictwa będzie wymagało uruchomienia znaczących środków finansowych.

Nie od rzeczy będzie przypomnieć, że:

Miliardowe środki finansowe płyną corocznie do kraju od naszych rodaków zamieszkałych za granicą (w 2007 r. takie transfery pieniężne stanowiły ponad 20 miliardów złotych, co daje równowartość ponad 30% bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce).

 

Środki przeznaczone na kształcenie polskiej młodzieży poza granicami kraju winny być traktowane jako ważna inwestycja w kapitał ludzki. Od nas zależy, czy przyjdzie nam to młode pokolenie polskich emigrantów spisać na straty, czy też stanie się ono pomostem między ojczyzną rodziców i światem. Ci nasi młodzi rodacy mogą stać się w przyszłości najważniejszym „polskim towarem eksportowym”, ambasadorami Polski w krajach swojego osiedlenia.

Apelujemy do władz państwowych o pilne przygotowanie i wdrożenie kompleksowego programu wsparcia dla młodej polskiej diaspory. 

 

Przypominamy na koniec, że pomoc Polakom za granicą jest konstytucyjnym obowiązkiem państwa (Art. 6 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej).



Instytut Filologii Polskiej
pl. Kopernika 11 45-040 Opole, Collegium Maius
tel. (48-77) 54-16-003  fax (48-77) 54-16-002
e-mail: kongres2012@uni.opole.pl

Sekretariat:
poniedziałek - piątek, godz. 9.30 - 13.30 pok. nr 203. (IIp)

dol